Postcolonial Europe

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
English (United Kingdom)Svenska (Sverige)Polish (Poland)Russian (CIS)Ukrainian (Ukraine)

Rosyjskie projekcje europeizmu a czynnik polski (od średniowiecza do epoki nacjonalizmów)

Drukuj

Drogi dziejowe Polaków i Rosjan ku Europie – od wspólnej przestrzeni geograficznej (jak ona przedstawiała się w czasach antycznych) do wspólnej przestrzeni cywilizacyjnej (która kształtowała się w miarę przyjmowania przez różne etnosy uniwersalnych wartości chrześcijaństwa) były zróżnicowane. Właśnie to wyznaczało swoistość zarówno ujmowania swojego uniwersum, jak i pojmowanie tożsamości własnej jako jego pochodnej, rzutując na wzajemne wyobrażenia o własnym sąsiedztwie. Spojrzenie w takiej perspektywie na wciąż nie rozwiązany węzeł polsko-rosyjskich zagadnień sprzyja uświadomieniu tego co Polaków i Rosjan zbliża a co ich dzieli[1]. Sprzyja, ponieważ taka optyka ujawnia dwuwymiarowość kwestii narodowej i jej specyficzny charakter.

Ze względu na samą swoją genezę pierwiastki narodowe i pierwiastki uniwersalne stanowią dialektyczną całość integralną, a nie zaś sztywny podział dychotomiczny. Kultury narodowe Europy powstawały na wspólnej dla nich podstawie aksjologii chrześcijańskiej, następnie właśnie we współpowiązaniu z nią kształtowały się i ewoluowały, nadając uniwersalnym wartościom cywilizacyjnym koloryt lokalny a poprzez sprzężenie zwrotne tę uniwersalność cywilizacyjną wzbogacając i rozwijając. W starożytnej przestrzeni Polski i Rusi przyjęcie chrześcijaństwa wytwarzającego poczucie wspólnoty uniwersalnej (ekumenicznej) nałożyło się na pierwotną – lokalną i żywotną – świadomość prasłowiańskiej jedności etnogenetycznej[2].

Zabytki czasów Rusi Starożytnej na czele z „Powieścią minionych lat” świadczą, że stosunek do polskich sąsiadów był podobny do sposobu widzenia plemion związanych z Kijowem: żywe przeczucie wspólnoty słowiańskiej i płynność ówczesnych pojęć o granicach[3] warunkowały traktowanie swoich i obcych w kategoriach spokrewnionego sąsiedztwa, nie zaś w świetle późniejszych wyobrażeń o państwowo i narodowo „swoich” oraz państwowo i narodowo „obcych”. Właśnie stąd wynika podobna zmienność ocen zarówno „wewnętrznych”, jak i „zewnętrznych” sąsiadów podyktowana zmiennością międzyplemiennych układów i ich stosunkami z Kijowem.

Podział chrześcijaństwa (1054 r.) początkowo (mniej więcej do XIII w.)[4] w zasadzie nie rzutował na tradycyjne wyobrażenia. Świadczą o tym nadal zawierane małżeństwa prawosławno-katolickie (na co narzekali i co potępiali hierarchowie cerkiewni), istnienie świątyni katolickiej w Kijowie, nie mówiąc już o tradycyjnych powiązaniach matrymonialnych władców kijowskich z Zachodem[5], jak również o kontraktach dyplomatycznych i handlowych. W tym kontekście warto szczególnie zaznaczyć, że wrogość kofesjonalną (rzutowaną na ogólny stosunek do państwowo i narodowo innych) propagowali Grecy – przesyłani z patriarchatu konstantynopolskiego wyżsi hierarchowie ruskiej Cerkwi, natomiast dla zwykłego kleru ruskiego ze względu na jego poziom wiedzy teologicznej i samo oddalenie geograficzne od centrów instytucjonalnego konfliktu Wschodniego i Zachodniego Kościołów sprawy podziału chrześcijaństwa przedstawiały obraz dość mglisty i abstrakcyjny.

Antyokcydentalizm stopniowo powstaje i powoli rozwija się w tej części Rusi, która po podbojach mongolsko-tatarskich (XIII w.) okazała się w przestrzeni politycznej Złotej Ordy i tam właśnie kształtowała się jako Rosja (nazwa ta pojawia się w ostatnich dziesięcioleciach XV w.). Odizolowany od Zachodu i podporządkowany antyzachodniej polityce zagranicznej Ordy rosyjski lennik tym samym niejako od zewnątrz przyswajał uprzedzenia swojego cywilizacyjnie obcego suwerena. Z czasem owe „zewnętrzne” uprzedzenia nabierały rumieńców, uzyskując wymiar wewnętrzny wskutek nieprzejednanej pozycji Cerkwi rosyjskiej (jako swojego rodzaju odzwierciedlenia nieprzejednanej pozycji Kościoła rzymsko-katolickiego) oraz bezpośrednich doświadczeń, wynikających z konfliktów wojennych ze Szwedami i zakonem Kawalerów Mieczowych. Ci przedstawiciele Europy Łacińskiej – oprócz typowych wyczynów obcego wojska na obcej dla niego ziemi – rabowali i bezcześcili świątynie prawosławne a sprowadzeni przez nich misjonarze traktując z bezwzględnością wschodnie chrześcijaństwo (które stało się organiczną częścią składową tożsamości narodowej) próbowali na siłę zmusić Rosjan do swojej konfesji.

Po usamodzielnieniu się Rosji od Ordy (ostatnie dziesięciolecia XV w.) antyokcydentalizm się wzmacnia wskutek wojen z Litwą i Polską, ale przy tym równolegle poza Cerkwią – w środowisku elity politycznej – zaczyna kiełkować nastawienie w stosunku do Zachodu umiarkowane, wyważone i pragmatyczne. Ów nurt wyłoniony przez aktualne potrzeby młodego państwa i współpowiązanej z nim dopiero powstającej kultury świeckiej był uwarunkowany przez aktualną sytuację cywilizacji europejskiej. Z jej właśnie stanu wynikały problemy wizji retrospektywnej i perspektywicznej oraz wynikająca stąd i coraz bardziej uświadamiana potrzeba dokonania wyboru alternatyw historycznych w tworzeniu rosyjskiej państwowości i kształtowaniu rosyjskiej narodowości na miarę nowych czasów Europy.

Po tureckim podboju (1453 r.) Bizancjum przestało istnieć jako centrum kulturowe Pax Orthodoxa. Pozostał tylko bizantynizm jako wizja retrospektywna – tradycja skierowana wstecz – w średniowiecze już minione dla dynamicznej i kreatywnej Pax Latina. Rosja – jedyne niepodległe państwo chrześcijańskie w przestrzeni dawnej Pax Orthodoxa politycznie pochłoniętej przez obcą cywilizację – aby odpowiedzieć na wezwanie nowych czasów cywilizacji europejskiej musiało budować most łączący z Pax Latiną. Początkiem (i swego rodzaju symbolem) wyboru tej perspektywicznej alternatywy był ślub (w 1472 r.) Iwana III i Zoe Paleolog – bratanicy ostatniego cesarza Bizancjum, rodzina którego znalazła azyl w Italii. Do tego zarazem symbolicznego i politycznego aktu współpowiązania Wschodu i Zachodu Europy doszło wskutek wzajemnego zainteresowania (zagrożenie tureckie) i bezpośrednich kontaktów pomiędzy Moskwą i Rzymem.

Wraz z nową carową do Rosji przybywają włoscy architekci, budowniczowie, lekarze, hutnicy, jubilerzy i inni fachowcy. Za sprawą państwa zaczyna się długotrwały proces okcydentalizacji. Ze względu na pozycję Cerkwi powolny, niekonsekwentny i pełny zahamowań on tym niemniej był trwały, ponieważ z pragmatycznego punktu widzenia interesów państwa potrzebny, zaś w świetle prawidłowości dziejów wewnętrznie zróżnicowanej cywilizacji posiadającej jedną i wspólną podstawę aksjologiczną[6] – nieuchronny. Pod tym względem znamienne są usiłowania cara Borysa Godunowa z końca XVI w. stworzenia jeszcze w średniowiecznej Rosji uniwersytetu na wzór Europy renesansowej. Próba ta ostatecznie padła ze względu na opór cerkiewnego tradycjonalizmu. Ale już w następnym stuleciu proces okcydentalizacji nabiera coraz większego tempa, stopniowo obejmując wszystkie sfery – od nauki, kultury, architektury, literatury i teatru do obyczajowości. I tu rolę szczególną odgrywa sąsiednia Polska jako część składowa Pax Latina – równolegle i wbrew konfliktom politycznym, wrogości konfesjonalnej i wojnom. Zaiste Muzy okazały się silniejsze od Marsa[7]. W owych to czasach język polski staje się w Rosji (jak przedtem na ziemiach Litwy, Ukrainy i Białorusi) językiem wysokiej kultury. W programach powstałej w końcu XVII stulecia Słowiańsko-grecko-łacińskiej akademii ten język był obecny aż do końca XVIII w. Kodeksy polskich poetyk i retoryk obok licznych tłumaczeń utworów polskich rozprzestrzeniają się na całej rozległej przestrzeni kraju, kształtując nowoczesną kulturę Rosji i szerzej – rosyjską kulturę zsekularyzowaną w kształtach renesansowo-barokowych.

Owa polonizacja kultury rosyjskiej odbywała się pod znakiem jej okcydentalizacji. I tu mamy do czynienia z pewną prawidłowością o wymiarze ogólnocywilizacyjnym[8]. Rozprzestrzenienie się w przestrzeni jednej – wspólnej – cywilizacji pewnych prądów o wymiarze ponadnarodowym odbywa się poprzez język i kulturę pierwotnie narodową. Pod tym względem Polska renesansowa i barokowa odegrała w Europie Wschodniej role podobną do tej, jaką odegrały renesansowe i barokowe Włochy w Europie Zachodniej. Nowoczesny europeizm przychodził na Ukrainę, Białoruś, zaś później do Rosji w kształcie jaki on uzyskał w kulturze polskiej[9]. Stąd kulturowa polonizacja w tej części Europy oznaczała okcydentalizację kultur wschodniosłowiańskich. Powstałe wówczas kulturowe polonofilstwo w istocie oznaczało nie tylko i wyłącznie określony stosunek do polskości (jakże często wbrew polityce i konfesji własnego kraju czy własnej tradycji kulturowej) lecz w ostatecznym rachunku – do europeizmu. Teraz to pojęcie uzyskuje nowy wymiar historyczny. Wewnętrzne zróżnicowanie cywilizacji europejskiej (Pax Latina et Pax Orthodoxa), powstałe w średniowieczu z instytucjonalnego konfliktu Kościołów Wschodniego i Zachodniego, miało od zawsze przenikalne granice wskutek wspólnej podstawy aksjologicznej. Stopniowe zacieranie się tych granic w miarę rozwoju kultury zsekularyzowanej Wschodu i Zachodu Europy (oraz w warunkach nieistnienia Bizancjum jako żywotnego centrum kulturowego) prowadziło – od czasów renesansu, a szczególnie baroku – ku kształtowaniu się ogólnoeuropejskiego procesu zarówno w sferze polityczno-społecznej, jak i w kulturze, literaturze i sztuce[10]. Uświadamianie tego stanu rzeczy w Rosji przez – używając określenia A. Toynbee’go – twórczą mniejszość spowodowało odgórne przekształcenie „naturalnego” procesu ewolucyjnego okcydentalizacji na gruncie rosyjskim w proces rewolucyjny – odgórnie przez państwo Piotra I (który ostatecznie zdławił Cerkiew) przyspieszony i w świetle utylitaryzmu spod znaku T. Hobbesa traktowany.

Na przestrzeni „oświeconego” wieku XVIII wskutek merytokratycznych reform Piotra I kontynuowanych przez Katarzynę II ostatecznie dokonała się przyspieszona okcydentalizacja Rosji jako państwowości (oświecony absolutyzm) i jej kultury wysokiej (reprezentowanej przez warstwy oświecone). Właśnie stąd rosyjska epoka Oświecenia – synchroniczna do Oświecenia polskiego (druga połowa wieku XVIII) – reprezentuje się nie jak przedtem wtórnością wobec polskich (zaś stad zachodnich) wzorców lecz występuje już jako równorzędny partner w kontekście wspólnych i równoległych orientacji i powiązań z inspiracjami filozofów francuskich oraz nawiązań do osiągnięć Oświecenia francuskiego, niemieckiego i angielskiego[11]. Ta synchronia oraz charakteryzujący ją poziom i typ kultury, kierunki i szkoły w literaturze i sztuce (klasycyzm, sentymentalizm, rokoko, preromantyzm)[12], zapatrywania w sferze filozofii, etyki, prawa i nauk przyrodniczych dają wyraźne świadectwa rosyjskiej przynależności do ówczesnego europeizmu jako jego organicznej części składowej. Poczynając od następnego stulecia szczytowe osiągnięcia rosyjskiej kultury zaczynają być zaliczane do najwyższych osiągnięć europeizmu, występując tym samym jako jeden z współuczestników i współtwórców jego rozwoju.

W nawiązaniu do zachodnich wzorów przeszłości (Imperium Rzymskie) i teraźniejszości (Święte Imperium Rzymskie Narodu Niemieckiego) odgórnie okcydentalizowana państwowość rosyjska uzyskuje (w 1721 r.) oficjalna nazwę Imperium Rosyjskie, zaś średniowieczny tytuł samodzierżcy „car” przeobraża się w „imperator”. Wskutek państwowej polityki kulturalnej i w jej ramach stworzonego systemu oświaty i nauki[13], teatrów, prasy, wydawnictw, tłumaczeń literatury specjalistycznej i pięknej oraz mecenatu w przeciągu XVIII w. powstają dwa rodzaje europeizmu.

Chronologicznie pierwszy – nazwijmy go europeizm oswojony (przez państwo) – zawdzięcza swoje istnienie rewolucyjnym zmianom: przeprowadzonej przez Piotra I transplantacji – chirurgicznego wszczepienia nowych i obowiązujących wzorców zachodnich w organizm historycznej kultury rosyjskiej. Zgodnie z utalitarystycznym typem myślenia wszechwładcy to miało służyć przekształceniu Carstwa Moskiewskiego w Imperium Petersburskie. Zainicjowany przez zmodernizowane na modłę zachodnią państwo, na siłę przezeń wprowadzony oraz na własne jego potrzeby ukształtowany i zideologizowany ten typ europeizmu stał się podstawą odgórnego i przemyślanego formowania społeczeństwa upaństwowionego. Miało ono służyć realizacji wielkich zamiarów Piotra I, który swym sławetnym kijem żelaznym popędzał – bynajmniej nie tylko w sensie metaforycznym – rosyjskich poddanych ku Europie. W pierwszym pokoleniu nieorganiczne, ponieważ przymusowo europeizujące się, zaś w pokoleniach następnych już całkowicie przez europejskie wzorce kulturowe zasymilowane to społeczeństwo w przeciągu całej dalszej historii Rosji było nosicielem ideologii państwowej, służyło państwu oparciem i występowało jako realizator jego polityki.

Odgórnie zainicjowana i konsekwentnie przeprowadzana polityka kulturalna miała również skutki przez czynnik oficjalny nie zakładane. W miarę okcydentalizacji kultury politycznej i umysłowej zaczęła kiełkować i stopniowo wyalienować się myślenie personalistyczne, które z natury swojej nie mieściło się w odgórnie stworzonym, przez państwo przewidywalnym i przez niegoż wyżłobionym łożysku ideologicznym.

W odróżnieniu od europeizmu oswojonego i odgórnie przez państwo wprowadzonego był to europeizm oddolny reprezentowany przez niezależnie myślące osobowości. I właśnie oni zaczęli tworzyć pozapaństwowe środowiska intelektualne, które reprezentowały nie ideologię oficjalną, lecz niezależną od niej opinię publiczną.

Upodmiotowienie personalistycznie myślących jednostek, tworzenie przez nich autonomicznych wobec państwa środowisk, ukształtowanie charakterystycznych właśnie dla nich wzorów światopoglądowych i wzorców postępowania – to są objawy powstawania w Rosji wieku Oświecenia pierwocin społeczeństwa obywatelskiego. Jego postawę charakteryzuje uniwersalistyczna – pozaoficjalna – wizja kulturowa łącząca ludzkość poprzez humanistyczne wartości cywilizacyjne formułowane i proklamowane przez myślicieli, pisarzy i działaczy Oświecenia, którego symbolicznym centrum był Paryż. Pierwszym głosem takiego europeizmu reprezentowanego przez społeczeństwo obywatelskie były pisma A. Radiszczewa i N. Nowikowa, zaś pierwszym czynem – powstanie dekabrystów (w 1825 r.).

Historyczne już dla rosyjskiej percepcji kulturowej współpowiązanie a właściwie tożsamość polskości i europejskości nadal w tych czasach funkcjonuje. Swego rodzaju uosobienie tego są postacie i kontakty słynnego naówczas poety i przyszłego czołowego dekabristy K. Rylejewa z J. U. Niemcewiczem oraz Mickiewicza z „przyjaciółmi Moskalami”.

Owa tradycyjna już ciągłość kulturowa istniała poza ciągłością polityczną – czyli poza ideologią i polityką oficjalną. Taką polskość i taką rosyjskość łączyło wspólne myślenie w kategoriach europeizmu, stąd właśnie w programie dekabristów niepodległość dla Polaków, zaś w powstaniu listopadowym hasło „Za waszą wolność i naszą”. O ówczesnym poziomie rosyjskiej kultury wysokiej i jej roli w życiu i twórczości Mickiewicza niech świadczą słowa W. Lednickiego – wybitnego polskiego naukowca, który Rosję znał „od środka”: „... jak intymnie w pierwszym okresie poezja Mickiewicza z rosyjską się zżyła; jak wiele Mickiewicz z kultury rosyjskiej mógł zaczerpnąć i jak wiele zapamiętał, jak wysoka dystynkcja umysłowa cechowała „przyjaciół Moskali” i tych, których poznał, i tych, których nie poznał osobiście... Nie tylko dzieła – listy prywatne i pamiętniki tych ludzi dają niezbite świadectwo czarownej, częstokroć prawdziwie fantasmagerycznej kultury duchowej i prawdziwego geniuszu narodowego, które ten rosyjski świat arystokratyczny podniosły do szczytów cywilizacji europejskiej. Tam w Rosji właśnie, w tym świetnym środowisku rosyjskiej arystokracji rodowej i intelektualnej Mickiewicz ugruntował swoje związki z Zachodem”[14].

Rosyjskie przyjaźnie Mickiewicza i jego znajomość Rosji oraz wnikliwe o niej sądy towarzyszące albo nawet i w pewnym sensie wyprzedzające ówczesne dyskusje rosyjskie o państwie, narodzie, swoistości narodowej, wzajemności słowiańskiej powstały (i w ogóle były możliwe) tylko dzięki wspólnej dla Rosjan i Polaków podstawie cywilizacyjnej[15].

W czasach romantyzmu, kiedy powstawały idee narodowe jako uświadomienie obiektywnego procesu kształtowania się narodów nowoczesnych problemem szczególnie nurtującym społeczeństwo obywatelskie było uzmysłowienie na nowo – po epoce Oświecenia – charakteru współpowiązania pierwiastków narodowych i ogólnocywilizacyjnych. Formujący się patriotyzm nacjonalistyczny, rozsadzając uniwersalistyczną wizję Oświecenia, wytwarzał dychotomiczne ujęcie kwestii narodowości i europeizmu. Na tym tle w rosyjskiej kulturze wysokiej czasem, w pewnych wypadkach obserwuje się nakładanie postaw europeizmu w wersji społeczeństwa upaństwowionego i społeczeństwa obywatelskiego. Stanowi to swoistą paralele do patriotyzmu nacjonalistycznego w wersji Romantyzmu i nadal żywotnego patriotyzmu w kosmopolitycznej wersji Oświecenia. Uosobieniem tych zjawisk w życiu umysłowym Rosjan i Polaków są ich geniusze narodowe – Puszkin i Mickiewicz.

Ten pierwszy rozmiłowany w kulturze narodowej był jednocześnie przesiąknięty europejskością. Jeszcze w czasach licealnych ze względu na doskonałe opanowanie języka francuskiego, znakomitą znajomość francuskiej literatury i wyśmienite obeznanie z kulturą Francji uzyskał przezwisko „Francuz”. Jako pisarz obok stworzonego przezeń rosyjskiego etalonu poezji narodowej wprowadził do literatury rosyjskiej nowe dla niej stylistyczne wzorce narracji współczesnej prozy francuskiej. Mickiewicz stwierdził wręcz, że gdyby nie było Byrona „ogłoszono by Puszkina pierwszym poetą epoki”[16]. A przy tym właściwe mu było „rozdwojenie” – owe nakładanie się dwóch typów europeizmu. Jako poeta państwowotwórczy (государственник) sławił on Imperium i tworzył „trylogie antypolską”[17], a jednocześnie wysławiał wolność i zaadresował skazanym na katorgę dekabrystom „Posłanie do Syberii”. Widział i rozumiał mroczny „rewers” lśniącego „awersu” Imperium, ale mógł to ujawnić tylko w kontaktach z najbliższymi przyjaciółmi: „Ja oczywiście moją ojczyzną pogardzam od głowy do stóp, ale mi przykro, jeśli obcokrajowiec dzieli ze mną to uczucie”[18]. Sprzeczności Puszkina wyjaśnia zaprzyjaźniony z nim A. I. Turgieniew w liście do brata: „Jako poeta myśli, że bez patriotyzmu rosyjskiego, jak on go rozumie, nie można być poetą, i dla poezji nie chce wyjść ze swego barbarzyństwa”[19].

Znamienne dla europeizmu w wersji społeczeństwa obywatelskiego jest tu utożsamienie z barbarzyństwem patriotyzmu nacjonalistycznego o podkładzie politycznym, który charakteryzował postawę społeczeństwa upaństwowionego. Właśnie bracia Turgieniewiewowie, S. A. Sobolewski, P. A. Wiaziemski, K. F. Rylejew, A. A. Bestużew z otoczenia Puszkina, potępiający jego oficjalny patriotyzm, należeli do kręgu „przyjaciół Moskali” Mickiewicza.

W odróżnieniu od oficjalnego patriotyzmu społeczeństwa upaństwowionego patriotyzm społeczeństwa obywatelskiego zachowywał jako żywą tradycję wymiar oświeceniowy. W swoim otwarciu na europeizm nie ujmował dychotomicznie swojskości i uniwersalności, będąc świadomy organiczności ich dialektycznego współpowiązania. Puszkin zawodowo zajmujący się historia był uczniem i wyznawcą N. Karamzina i podobnie jak on myślał w kategoriach państwowotwórczych. Stąd jego europeizm występuje w historiograficznej wersji politycznej i właśnie tym różni się od historiozoficznego myślenia. P. Czaadajewa i A. Mickiewicza[20]. Pierwszego rosyjskiego filozofa i pierwszego poetę polskiego romantyzmu zbliża wspólnota światopoglądowa – uniwersalizm chrześcijański – i właśnie w jego świetle wyrysowująca się wizja kraju i narodu.

W owych to czasach „słowa i czynu” powstaje takie myślenie i ukształtują się takie postawy, które w miarę swojego rozwoju rzutują na całą dalszą przyszłość, a więc i naszą teraźniejszość.

Myślenie w kategoriach społeczeństwa upaństwowionego z natury rzeczy dzieliło Rosjan i Polaków, zaś w konsekwencji wyizolowało Rosję oficjalną od nowoczesności Zachodu. (W owych to czasach w Imperium Mikołaja I pojawiło się, jako przeciwieństwo krzepy rosyjskiej, sławetne określenie „zgniły Zachód”). Przeciwstawne ideologii oficjalnej myślenie w kategoriach społeczeństwa obywatelskiego wbrew wszystkim okolicznościom politycznym, zbliżając Rosjan z Polakami, tym samym łączyło ich w uniwersalnej przestrzeni cywilizacyjnej – używając określenia Cz. Miłosza – rodzinnej Europy.

Wynikające z wewnętrznego podziału rosyjskości na społeczeństwo upaństwowione i społeczeństwo obywatelskie dwa rosyjskie patriotyzmy odzwierciedlają podział zeuropeizowanej kultury rosyjskiej. Jeden patriotyzm jest zamknięty w swojej już zeuropeizowanej rosyjskości, która w świetle dwubiegunowej wizji podziału świata („my” i „oni”) oraz wynikających stąd nastawień i uprzedzeń jest traktowana politycznie – jako przeciwieństwo Zachodu. Drugi patriotyzm jest kosmopolityczny (w oświeceniowym zakresie tego pojęcia), zaś stąd otwarty a więc traktujący rosyjskość cywilizacyjnie – jako część składową Europy. Stąd jego kulturowa istota stanowi zaprzeczenie imperialnej istoty ideologii państwowej, która przeciwstawiając Rosję Zachodowi, tym samym odizolowuje ją od uniwersalnej (ponadnarodowej) wspólnoty cywilizacyjnej.

Po raz pierwszy starcie tych dwóch patriotyzmów ujawniło się w powstaniu dekabristów i następujących po jego zdławieniu rządach Mikołaja I. Za jego to sprawą Rosja jako imperium uniwersalne powstałe w oświeconym wieku XVIII przemienia się na fali idei narodowych XIX wieku w imperium nacjonalistyczne. Idea wielkiej Rosji jako mocarstwa została przekształcona w ideę wielkorosyjskości jako pojęcia ściśle etnicznego. W wyniku takiej transformacji pojęciowej oficjalna ideologia Rosji europejskiego wieku nacjonalizmów uzyskała sens, jakość i ukierunkowanie konfrontacyjne wobec innych narodów Imperium. Oficjalna triada ideologiczna – „prawosławie, samodzierżawie, ludowość (народность)” – stawiała upaństwowioną konfesję, władzę rosyjską i rosyjską ludność ponad wszystkimi konfesjonalnie i etnicznie innymi narodowościami państwa. Tym samym uniemożliwiono kształtowanie się nacji politycznej Rosji. W dalszej perspektywie historycznej to nieuchronnie prowadziło wielonarodową Rosję ku kolejnym kryzysom i ostatecznej zapaści.

W bezpośrednim związku z nacjonalistyczną reinterpretacją racji stanu znajduje się kwestia polska. Pochodną zmiany nastawienia Mikołaja I do Zachodu stanowi jego stosunek do polskości jako wcielenia europejskości. Tę radykalną przemianę symbolizuje z jednej strony przyjaźń i współpraca Aleksandra I i A. J. Czartoryskiego, zaś z drugiej – konfrontacja tego wybitnego męża stanu i Mikołaja I. Polonofobia ideologii imperialnej zaczyna się właśnie od Mikołaja I. Ona to wprost prowokuje powstanie listopadowe i odgórnie jest wprowadzana w świadomość społeczeństwa upaństwowionego. Natomiast polonofilstwo społeczeństwa obywatelskiego jest pochodną jego myślenia w kategoriach europeizmu. I właśnie to decydowało o wewnętrznym podziale rosyjskości i rzutowało na jej stosunek do polskości: wrogość władzy i społeczeństwa upaństwowionego z jednej strony oraz sympatie społeczeństwa obywatelskiego – z drugiej[21].

Tradycja imperium zreinterpretowana przez bolszewicki toatalitaryzm w kategoriach klasowych tym samym również wykluczała możliwość stworzenia nacji politycznej, co na równi z niereformowalnością polityczno-ekonomicznego systemu, tak samo nieuchronnie doprowadziła kraj do kolejnej zapaści. A przy tym wyprowadzając kraj z europejskiego uniwersum, władza rosyjska jako jedyny podmiot rosyjskiej historii i jej demiurg[22] wyniszczała swoją własną podstawę, którą stanowi aksjologia cywilizacyjna.

W czasach odwilży – owego początku końca ZSRR – nowoczesna kultura polska, polska literatura i sztuka, znowu jak w wieku XVII zaczyna odgrywać wiodącą rolę pośredniczącą w odnowieniu więzi rosyjskości ze współczesnym europeizmem.

Rosja postsowiecka znajduje się na rozdrożu[23]. Myślenie polityczne jej przywódców ugrzęzło w opłotkach archaicznej tradycji imperialnej. Przyszłość zależy od tego, czy i kiedy potrafią zrozumieć, że historia magistra vitae est.

 

 

 

 

 


 

[1] Por. A. W. Lipatow, Słowiańszczyzna-Polska-Rosja. Izabelin 1999; Idem, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja. Toruń 2003; Idem, Rosja dzisiejsza: między przeszłością a teraźniejszością. Toruń 2007.

[2] Wymownym świadectwem ówczesnej świadomości ogólnosłowiańskiej jest mit braci Czecha, Lecha i Rusa przechowany w Kronice Wielkopolskiej i przekazach południowosłowiańskich.

[3] Tak na przykład autor „Powieści minionych lat” wyliczając plemiona „Ziemi ruskiej” (nazwa własna państwa Kijowskiego) stwierdza, że „Radymicze” i „Wiatycze” przyszli
z ziemi polskiej (dosłownie „ładzkiej” – od „Lech” – w staroruskiej wymowie – „Lach”).

[4] Por. Б. Н. Флоря, У истоков конфессионального раскола славянского мира (Древняя Европа и её западные соседи в XIII веке), „Славянский альманах”, Москва 1996; idem, Христианская Европа между Западом и Востоком, „Исторический вестник”, Москва 1996, N1-5. История литератур западных и южных славян. Т.I, Москва 1997.

[5] Oto niektóre wymowne przykłady tych powiązań: Swiatopołk (rządził w latach 1015- 1019) miał za żonę córkę Bolesława Chrobrego. Figurujący w rodowodzie obecnej królowej Wielkiej Brytanii Jarosław Mądry (rządził w latach 1019 – 1054) był ożeniony z córką króla Szwecji, wszyscy jego synowie mieli za żony córki władców Bizancjum, Polski i Niemiec, zaś jego starsza córka Anna była wydana za mąż za króla Francji Henryka I, Anastazja za króla Węgier Andrzeja, najmłodsza Elżbieta za króla Norwegii Harolda. Iziasław (rządził w latach 1054 – 1073, 1076 – 1078) był żonaty z Gertrudą, siostrą Kazimierza Odnowiciela, córką Mieszka II i Rychezy.

[6] A. В. Липатов, Европейская цивилизация как дифференцированная целостность (Запад и славянe), [w:] Европа, N2(3), Варшава 2002.

[7] Zob. pozycje wymienione w przypisie 1.

[8] A. W. Lipatow, Zmiana paradygmatów: od średniowiecza ku literaturze nowożytnej, „Barok”, III/2 (6) 1996.

[9] История литератур западных и южных славян. Т.I, Москва 1997; A. W. Lipatow, Ukrainizacja polonizacji a kwestia sarmatyzmu, [w:] Barok wobec Europy. Kierunki dialogu, pod red. A. Nowickiej-Jeżowej, red. tomu E. Bem-Wiśniewska, Warszawa 2003; idem, Sarmackie korzenie okcydentalizacji kultury rosyjskiej; idem, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja. Toruń 2003; М. В. Лесконен, Мифы и образы сарматизма, Москва 2002.

[10] Славянские литературы в процессе становления и развития, T. I, Москва 1987; А. В. Липатов, Древнеславянские письменности u oбщеевропейский литературный процесс. К проблеме исследования литератур как системы, [w:] Барокко в славянских культурах, Москва 1982; Литература эпохи формирования наций в Центральной u Юго-Восточной Европе. Посвещение. Национальноe возрождение, Москва 1982.

[11] A. W. Lipatow, Polskość w rosyjskości: różnokierunkowy paralelizm percepcji kultury zachodniego sąsiada (Państwo i społeczeństwo obywatelskie), [w:] idem, Polska i Rosja: konfrontacja i grawitacja. Toruń 2003; Tenże, Literatura polska jako jeden z elementów literatury rosyjskiej (udział polskości w dziejach rosyjskości), [w:] Romantyzm. Poezja. Historia. Prace ofiarowane Zofii Stefanowskiej, pod red. M. Prussak i Z. Trojanowiczowej, Warszawa 2002.

[12] История литератур западных и южных славян. Т.II, Москва 1997.

[13] Od 1702 r. działa w Moskwie pierwszy ogólnodostępny teatr, zaś w Petersburgu pojawia się pierwsza drukowana gazeta; w 1725 r. w Petersburgu powstaje Akademia Nauk, w 1755 r. – uniwersytet moskiewski, w 1757 r. – Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu.

[14] W. Lednicki, Czaadajew, Mickiewicz, Puszkin, Custine, Dostojewski, Lermontow, Turgieniew a filozofia dziejów Rosji. [w:] Puszkin 1837 – 1937, t. II, Kraków 1939,
s. 449 – 450.

[15] Por. W. Lednicki (op. cit.) oraz rozdział „Wieszcz polski i wieszcz rosyjski: bliskość
i opozycja” [w:] A. W. Lipatow, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja. Toruń 2003.

[16] A. Mickiewicz, Puszkin i ruch literacki w Rosji, przedruk „Globe” 1837, przeł. A. Górski, Dzieła, Wyd. Jubileuszowe, t. V, Warszawa 1955, s. 297.

[17] Tak W. Lednicki określił wiersze „Oszczercom Rosji”, „Rocznica Borodina” i „Przed grobem świętym”. (W. Lednicki, Aleksander Puszkin, Kraków 1926, s. 36).

[18] A. C. Пушкин, Собрание сочинений в 10-ти томах, т.X, Ленинград 1979, c. 161.
(List do P. A. Wiaziemskiego z 27 maja 1826 r.).

[19] Cytuję w przekładzie W. Lednickiego. (Zob. W. Lednicki, Czaadajew, Mickiewicz, Puszkin, Custine, Dostojewski, Lermontow, Turgieniew a filozofia dziejów Rosji. [w:] Puszkin 1837 – 1937, t. II, Kraków 1939, s. 442).

[20] A. W. Lipatow, Mickiewicz i Puszkin: portret na tle historiografii i historiozofii [w:] idem, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja. Toruń 2003.

[21] Oto jedno ze świadectw ówczesnych: „W Rosji ci wszyscy, którzy czytają, nienawidzą władzy” (A. И. Герцен, Полное собрание сочинений, Москва 1956, T. 7, c. 220). „Kiedy w Warszawie wybuchła rewolucja 1830 roku, naród rosyjski nie objawiał żadnej wrogości w stosunkach do tych, co się buntowali przeciw carowi; młodzież była całym sercem oddana sprawie polskiej. Pamiętam, z jakim entuzjazmem reagowaliśmy na wiadomości z Warszawy; płakaliśmy jak dzieci słuchając opowieści o mszy żałobnej, którą odprawiono w stolicy Polski na intencję naszych męczenników z Petersburga. Sympatie dla Polaków narażały nas na surowe kary, należało ukrywać je w sercu i milczeć”. (A. I. Hercen, Pisma filozoficzne, t. 2, Warszawa 1966, s. 212). Z tych i innych świadectw niezbicie wynika, że rosyjskie społeczeństwo obywatelskie miało w postaci władzy rosyjskiej tego samego wroga, co Polacy, zaś poparcie zrywu dekabrystów rzutowało na późniejsze o pięć lat powstanie listopadowe.

[22] Ю. C. Пивоваров, A. И. Фирсов, Русская система: генезис, стpуктура, функционирование (тезисы и рабочие гипотезы). „Pyccкий исторический журнал”, Лето 1998, T. I, N. 3, A. W. Lipatow, Rosja dzisiejsza: między przeszłością
a teraźniejszością. Toruń 2007.

[23] A. W. Lipatow, Rosja dzisiejsza: między przeszłością a teraźniejszością. Toruń 2007. (Zob. również rozdział „Rosja z perspektywy dzisiejszej” [w:] A. W. Lipatow, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja. Toruń 2003).

 

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...

Alexander Etkind: "Internal Colonization. Russia's Imperial Experience", by Madina Tlostanowa

Read more...

Neil Lazarus: The Postcolonial Unconscious", by Blanka Grzegorczyk

Read more...

Katarzyna Marciniak and Kamil Turowski: "Streets of Crocodiles: Photography, Media, and Postsocialist Landscapes in Poland", by Magdalena Kania Lundholm

Read more...

Sandra Ponzanesi and Bolette B. Blaagaard (Ed.): “Deconstructing Europe. Postcolonial Perspectives”, by Paulina Gąsior

Read more...

Gjoko Muratovski: The use of built environments in the formation and change of national identities: the case of Macedonia and ‘Skopje 2014’

Read more...